habilozdemir
habil özdemir
İslam mantığı ve sermaye piyasalarıyla ilgileniyorum. Sakarya'da ilk ve ortaöğrenimimi tamamladıktan sonra Apple Digital Masters ve Tidal MQA programlarına katılarak çeşitli projelerde görev aldım. 2021'den sonra odağımı finansal piyasalara çevirdim.
Public Key
npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje Profile Code
nprofile1qqsv2e8ujvex93z5z2ul2j8u4chczrk93l5j5fqmlrt7z5p6gmwu5rqpzemhxue69uhhyetvv9ujuurjd9kkzmpwdejhgqg5waehxw309aex2mrp0yhxgctdw4eju6t0vf38g9
Show more details
Published at
2026-09-26T13:33:48Z Event JSON
{
"id": "c82d12fc5686999cb96a4fe2fbf12e13189d5e646bf3738ff241ed33145719e4" ,
"pubkey": "c564fc933262c45412b9f548fcae2f810ec58fe92a241bf8d7e1503a46ddca0c" ,
"created_at": 1790429628 ,
"kind": 0 ,
"tags": [
[
"client",
"Primal Android"
]
],
"content": "{\"name\":\"habilozdemir\",\"nip05\":\"[email protected] \",\"about\":\"İslam mantığı ve sermaye piyasalarıyla ilgileniyorum. Sakarya'da ilk ve ortaöğrenimimi tamamladıktan sonra Apple Digital Masters ve Tidal MQA programlarına katılarak çeşitli projelerde görev aldım. 2021'den sonra odağımı finansal piyasalara çevirdim.\",\"lud16\":\"[email protected] \",\"display_name\":\"habil özdemir\",\"picture\":\"https://blossom.primal.net/5a0fab61579d6a27318fa86bdc35b4d27676767d2af2a63e95d1645295594936.jpg\",\"website\":\"https://habilozdemir.com\"}" ,
"sig": "c79798bf6e59b88dda95a77aca32adee6f1c4d167827294d304bc4aa2b4520f6c0ca1dff0be984dad2667b59d77d428dbb95b3447c3014b261ff45b60bde21bc"
}
Last Notes npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir A (SaP) doğru ise O (SoP) kesinlikle yanlıştır. Neden? Çünkü A'nın çelişiği O'dur. Örneğin, "Tüm kitaplar sarıdır." önermesi doğruysa "Bazı kitaplar sarı değildir." önermesi kaçınılmaz olarak yanlıştır. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir A (SaP) doğruysa I (SiP) da doğrudur. Örneğin, "Tüm timsahlar sevimlidir." önermesi doğruysa "Bazı timsahlar sevimlidir." önermesi de kaçınılmaz olarak doğrudur. Neden? Çünkü A'nın altığı I'dır. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Alt karşıt olan SiP ve SoP (I ve O) aynı anda yanlış olamaz. O hâlde “Bazı zebralar altı ayaklıdır.” önermesi yanlışsa “Bazı zebralar altı ayaklı değildir.” önermesi kaçınılmaz olarak doğrudur. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir "Her dağ sıçanı memelidir." önermesi doğruysa "Hiçbir dağ sıçanı memeli değildir." önermesi kaçınılmaz olarak yanlış olur. Üst karşıt olan A ve E (yani SaP ve SeP) aynı anda doğru olamaz. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir İbn Sina (Allah ondan razı olsun.) boş kümeler üzerinden çıkarım yapmayan Aristo mantığını mahiyeti ve vücudu ayırarak genişletmiştir. Sina'ya göre boş kümeler (O, elbette "boş kümeler" demiyordu, "mâdum"u kastediyorum.) zihinde kavramsal gerçekliğe sahiptir. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Tümel önermelerde (modern mantıkta) zihinsel tasavvurlar söz konusu edilebilir ama tikel önermelerde sözü edilen nesneden en az bir tane bulunması gerekir. Klasik mantıkta her iki nicelikte de sözü edilen nesneden en az bir tane bulunması gerekir. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Kedi yavrusunu yemeye niyetlenince orasını burasını fareye benzetirmiş. Bağlamından koparılarak mantıksal süzgeçten geçirilen ve safsata bulunan akıl yürütmeler buna benzer. Özellikle informel mantıkta bağlam daima göz önünde bulundurulmalıdır. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Toplumsal güzellik algısı için mukayese şarttır. Bu çiçek neden güzel? İkinci bir çiçek olmadan güzel olabilir mi? Aslında, o anda başka bir şeyle kıyaslamasak bile haz alabiliriz. Bireysel deneyimde mukayese zorunlu değildir. İkisini birbirine karıştırmak aklen geçersizdir. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir SaP: Bütün sincaplar memelidir. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir A: Bütün sincaplar memelidir. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir "affirmo"nun "a"sı varsa (SaP) tümel olur. "Her" gibi. "i"si varsa (SiP) tikel olur. "Bazı" gibi. Bunlar örnek. "nego"nun "e"si varsa (SeP) tümel olur ama olumsuz. "o"su varsa (SoP) tikel olur ama gene olumsuz olur. SeP: Hiçbir kuş balık değildir. SoP: Bazı taşlar elmas değildir. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir SiP örneği: Bazı (affirmo, evetleyeceğiz ama "i" yani "Bazı S'ler P'dir." olacak) insanlar (S, subject yani özne) yazardır (P, predicate yani yüklem). SaP olsaydı "Bütün insanlar yazardır." olurdu. Burada "affirmo"nun "a"sı değil "i"si var yani "bazı" var. Bazı insanlar yazardır. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir SaP örneği verelim. S, subject yani özne: insan. "a" affirmo yani evetleyeceğiz: Bütün S'ler P'dir. P, predicate yani yüklem: ölümlü. SaP: Bütün insanlar ölümlüdür. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Affirmo (evetliyorum), nego (hayırlıyorum), subject (özne) ve predicate (yüklem) kullanalım. Bütün S'ler P'dir: SaP. Hiçbir S, P değildir: SeP. Bazı S'ler P'dir: SiP. Bazı S'ler P değildir: SoP. Bunları da sırasıyla A, E, I, O şeklinde kısaltıyoruz. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Karşınızdaki kişinin nasıl düşündüğünü sınamak için "ya da" kullanımına bakın. Bağlama göre değişir ama üçüncü bir seçenekten söz edebilecekken seçenekleri ikiye indiriyorsa muhtemelen ilkel düşünüyordur. "Ya yatırımcı olursun ya da yazar." Her ikisi de neden olmasın? npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Paranızın %40'ını şu varlıklara, %60'ını şu varlıklara yatırın gibi söylemler tarihsel verilere dayanıyor. O tarihle bu tarih arasında test ettik ve bu sonucu ortaya koyduk. Aklen bunların hiçbiri kesin değildir. Bu yüzden körü körüne bağlanmak yerine ihtimal olarak ele alınmalı. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Birbirinden farklı hareket eden iki varlık varsa ve bu iki varlık aynı portföy içerisinde yer alıyorsa portföyün risk seviyesi düşer. Bu aklen böyledir. Biri %1 artarken diğerinin %1 düşmesine gerek yok, çoğu kişi bu noktada yanılıyor. Önemli olan aynı yönde hareket etmemeleri. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Tikel nicelikli bir kategorik önermenin niteliği ya olumludur ya da olumsuzdur. Tümel nicelikli bir kategorik önerme için de aynısı geçerlidir. Her kategorik önerme nitelik açısından ya olumlu ya da olumsuz olabilir. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Enflasyon kişiye göre değişir. Enflasyon hesaplamalarına dahil edilmeyen ama fiyatı hızla yükselen bir ürün tüketiyorsanız iç ekonominiz Türkiye ekonomisinden daha yüksek bir enflasyon oranıyla karşı karşıya kalabilir. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Bir kategorik önermenin niceliği ya tümeldir ya da tikeldir. Niteliği ise ya olumlu ya da olumsuz olabilir. O hâlde bir kategorik önerme için yalnızca dört ihtimal söz konusu olur. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Kategorik önermelerde şu üç şey bulunur: özne (Habil), yüklem (insan) ve bağlaç (-dır). Kategorik önerme örneği: "Habil bir insandır." npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir A proposition is definitely true or false. Logic is based on propositions. The capital of Turkey is Ankara is a proposition. But "Is the weather nice today?" is not a proposition. This is because it is not definitely true or false. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Bir önermenin doğru veya yanlış olduğu kesindir. Mantığın temeli önermelerden geçer. Türkiye'nin başkenti Ankara'dır bir önermeyken, "Bugün hava güzel mi?" gibi bir soru (doğru ya da yanlış olduğu kesin olmadığı için) önerme değildir. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Can you explain how to do that? npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir I already deleted it. It doesn't seem very possible for it to become as popular as X, but our hearts are with this place. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Isn't a small physical pain in our own world so insignificant compared to the struggle for survival? May Allah help Gaza. Their situation is very severe. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Kendi dünyamızdaki küçük bir fiziksel acı hayatta kalma mücadelesinin yanında ne kadar önemsiz öyle değil mi? Allah Gazze'ye yardım etsin. Durumları çok ağır. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir The working principle of artificial intelligence does not reject the law of excluded middle. Using probability theory and statistics does not give you the right to reject this principle. The statement "the probability of an event happening is 70%" is either completely true or completely false. A 70% probability does not mean it is something like a "half-truth". npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Yapay zekanın çalışma prensibi üçüncü halin olmazlığını reddetmez, olasılık teorisi ve istatistik kullanıyor olmanız size ilkeyi reddetme hakkı tanımaz. Bir olayın gerçekleşme ihtimali %70'tir önermesi de ya tamamen doğrudur ya da tamamen yanlıştır. Olasılığın %70 olması "yarım doğru" gibi bir şey olduğu anlamına gelmez. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir If the whole world understood the value of logic, we would be living on a planet where many of the fallacies we are exposed to today are given no credit. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Tüm dünya matığın değerini anlasaydı bugün maruz kaldığımız pek çok safsataya itibar edilmeyen bir gezegende yaşıyor olurduk. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Thank you for this great conversation. It’s 11:42 PM here in Turkey, and the day is coming to an end. I’m really happy to wrap up my day with a chat like this. It has been incredibly useful for me, and I hope it helps others too. Thanks again. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Thank you. I mostly write about traditional logic, so quality matters more to me than follower counts. However, I worry about what happens if relays go down or become highly centralized. If only a few relays end up running the network, I fear I might have to pay just to keep my data from being deleted. And if something happens to me down the road, all the legacy I left behind could just vanish. Is there a permanent solution for data longevity here? npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Is something similar possible on this platform too? npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Putting everything else aside, I am proud of myself for making people aware of the discipline of logic, even if all my work were to be deleted. Thanks to what I have written without hesitating from anyone, I have been serving humanity for years and I think this is what is truly valuable. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Her şeyi bir kenara bırakacak olursam, tüm çalışmalarım silinse bile insanları mantık disiplininden haberdar ettiğim için kendimle gurur duyuyorum. Hiç kimseden çekinmeden yazdıklarım sayesinde yıllardır insanlığa hizmet ediyorum ve gerçekten değerli olan şeyin bu olduğunu düşünüyorum. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir We cannot say that every platform will end up like this, but it is true that paid subscriptions are given priority. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir You don't have to study the discipline of logic to become a good investor. However, in my view, learning the methods of right thinking—especially for effective portfolio management—will provide a significant advantage. This involves studying logic, and specifically, starting with classical (Aristotelian) logic. While studying logic is not the only path, it is a powerful alternative. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir İyi bir yatırımcı olmak için mantık disiplinini öğrenmek zorunda değilsiniz. Ama bana göre iyi bir yatırımcı olmak, özellikle iyi bir portföy yönetimi için doğru düşünmenin yollarını öğrenmek fayda sağlayacaktır. Bunun yolu mantık öğrenmekten, özellikle geleneksel (Aristo) mantığından başlamaktan geçer. Mantık öğrenmek tek yol olmasa da güçlü bir alternatiftir. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Yatırımda al unut yaklaşımının her zaman geçerli olduğu açık bir safsata. Al unut stratejisi ve aktif yatırım stratejisi dışında stratejileri görmezden gelmeyin. Ayrıca al unutun temeli uzun vadeli yatırıma dayanıyor, aldıklarınızı takip etmemek anlamına gelmiyor. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Bir şirket kaliteliyse ve değerinin altındaysa (mantıksal olarak) uzun vadede yüksek getiri sağlamak zorunda değildir. Mesela, değerinin altında kaldığı sürede alternatif yatırım araçları bizim şirkete kıyasla yüksek reel getiri sağlayabilir. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Yatırımda al unut yaklaşımının her zaman geçerli olduğu açık bir safsata. Al unut stratejisi ve aktif yatırım stratejisi dışında stratejileri görmezden gelmeyin. Ayrıca al unutun temeli uzun vadeli yatırıma dayanıyor, aldıklarınızı takip etmemek anlamına gelmiyor. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Bir şirket kaliteliyse ve değerinin altındaysa (mantıksal olarak) uzun vadede yüksek getiri sağlamak zorunda değildir. Mesela, değerinin altında kaldığı sürede alternatif yatırım araçları bizim şirkete kıyasla yüksek reel getiri sağlayabilir. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir "Türkiye'nin Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk'tür." önermesi 1930 yılında doğru, günümüzde yanlıştır. Zaman, bir önermenin doğruluk değerini değiştirebilir. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Cins kavramı (yani genus) ortak özellikleri olan kavramları altında toplayan bir "genel kavram"dır. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Allah’ın olmadığı her senaryo yaşamın kendi özünde hiçbir anlamı olmaması yönüyle ortaktır. Siz istediğiniz anlamı verebilirsiniz ama yaratılışsal bir anlamı olduğunu söylemiş olmazsınız. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Aristoteles varlığın en genel 10 belirlemesi için kategoriler terimini kullanır: cevher (töz), nicelik, nitelik, görelik, mekan, zaman, durum, iyelik, eylem ve edilim. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Kavram hiyerarşisinde kaplamı en geniş kavram varlıktır. Örneğin canlıyı, hayvanı, omurgalıyı ve kediyi içine alır. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir İki kavram arasında ortak eleman yoksa (Örneğin taş ve kuş kavramlarını düşünün.) bu kavramların ayrık kavramlar olduğunu söyleriz. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Her kavramın kaplamı arttıkça içlemi azalır, içlemi arttıkça kaplamı daralır. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Ya bizdensin ya da düşmansın. "Bizimle olmak" ve "düşman olmak" çelişik kavramlar değil, bir orta hal var. "Bizimle olmak" ve "düşman olmak" karşıt kavramlar olduğu için orta hal olan "tarafsız olmak" da mümkün. Karşıt kavramlarda orta hal vardır, çelişik kavramlarda yoktur. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Ak ve kara arasında gri dediğimiz bir orta hal vardır. Çünkü ak ve kara karşıt kavramlar. A ve A olmayan gibi çelişik kavramlarda ise orta hal yoktur. Bir şey ya A'dır ya da A olmayandır. Çünkü bu iki kavram çelişiktir. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Hepimizin görmesi gerekir. Görmeyene kör denir. Yokluk kavramı bulunması gerekenin bulunmadığını bildirir. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Diş ağrısı çok nettir. Dişiniz ağrıdığında başım dönüyor demezsiniz. Buna "açıklık" diyoruz. Ama hangi dişinizin ağrıdığını anlamazsınız da röntgen çekip baktırırsınız ya işte buna da "seçiklik" diyoruz. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Seçiklik (distinct) sayesinde kavramın özelliklerini (yani içlemini) kendi içinde ayırabiliriz. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Mantıkta açıklık (clair) sayesinde bir nesneyi diğerlerinden ayırt edebiliriz. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Bir insanın kötülük yapması parası olmasına ya da olmamasına doğrudan bağlı değildir. Burada kurulan doğrudan ilişki mantıksal olarak hatalıdır. Paranın nötr bir araç olup olmadığı tartışmasından bağımsız olarak mantık hatasıdır. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Çoğu insan parayla imtihan edilse ve bu insanların hepsi kötülük yapmak için parayı kullansa dahi paranın kötü olduğu sonucuna varmamız mantıksal açıdan hatalıdır. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Distribütif kavramlar gruptaki herkesi ayrı ayrı kapsar. Mesela asker dediğimizde gruptaki (örneğin ordudaki) her bir insana asker demiş oluruz. Ordu kavramı ise kolektif kavramdır. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Bir grubu ifade eden kavramlara kolektif kavramlar denir. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir "Habil" veya "şu kalem" dersem tekil kavram kullanmış olurum ama "insan" veya "kalem" dersem genel kavram kullanmış olurum. Mantıkta kavramlar temelde ikiye ayrılır. Biri sadece nesneye işaret eder, diğeri nesnelere işaret eder. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Seçim özgür iradeyle yapılır. Şeytan seçim yapmaya zorlasaydı özgür irade ortadan kalkardı. İslam bu yüzden Şeytan'ın seçim yapmaya zorlayamayacağını söyler. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Bir şeyin aynı anda hem kendisi hem de kendisinden başka bir şey olamayacağını bildiren ilkeye çelişmezlik ilkesi (principle of non contradiction) denir. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Özdeşlik İlkesi (Principle of Identity) Formülü: A, A'dır. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Kavramlar (terimler), önermeler, çıkarımlar (dedüksiyonlar). Mantık konularının basitten bileşiğe doğru klasik sıralanışı bu şekildedir. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir İki şey arasında bir ortak özellik varsa ve bu ortak özellikten yola çıkarak bu iki şeyin birinde bulunan özelliğin diğerinde de bulunacağının varsayıldığı akıl yürütme türüne analoji, benzeşim veya analojik akıl yürütme adını veriyoruz. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Tümevarım olasılıklı sonuçlara varır. Temel özelliği budur. Tekil gözlemlerden yola çıkar. Varılan sonuç öncülleri aşan genel ve olasılıksal bir sonuçtur. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Dedüksiyonun işlevi çözümlemektir. Temel işlevi çözümlemek olduğu için saklı olanı açığa çıkarır. Bilgi öncüllerde saklıdır, biz saklı olanı denetler ve açığa çıkarırız. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Öncüllerin sonucu zorunlu kıldığı tek akıl yürütme dedüktif akıl yürütme (dedüksiyon) veya diğer bir adıyla tümdengelimdir. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Bir önermenin içeriği gerçekliğe uygunsa "truth", yani doğruluktan söz ederiz. Dışarıda yağmur yağıyorsa "Dışarıda yağmur yağıyor." önermesini örnek gösterebiliriz. Doğruluk ve geçerlilik farklı şeylerdir. Konumuz geçerlilikse (validity) akıl yürütmenin formel yapısını inceleriz. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Sonuç öncüllerden zorunlu olarak çıkıyorsa geçerlilikten (validity) söz edebiliriz. Bir akıl yürütmede sonuç öncüllerden zorunlu olarak çıkmıyorsa akıl yürütme geçerli (valid) değildir (invalid). npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Öncüllerden hareketle bir sonuca varıyoruz. Bu sonuca sonuç önermesi, sonuca varana kadar kullandığımız önermelere (birinci öncül, ikinci öncül, üçüncü öncül) öncül diyoruz. Asgari bir öncül ve bir sonuç önermesi zorunludur. Aksi takdirde akıl yürütmeden bahsedemeyiz. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Allah'ın bizim bilmediğimiz bir mantığı (mantık adlı disiplini kastediyordum) olabilir. Burada tabir caizse O'na özel kurallar (anlaşılır olsun diye basitleştiriyorum) olabileceğini kastediyordum. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Yeni bir sonuca ulaşmak için akıl yürütürüz. Usavurma için en az iki önerme gerekir. Biri kanıtlayan, biri de kanıtlanan olmak üzere iki önerme arasındaki akıl yürütmeye usavurma diyoruz. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Düşünce nasıl oluşuyor? Düşünme hangi süreçlerden geçerek oluşuyor? Bu gibi sorulara psikoloji gibi alanlar yanıt arayabilirler ama mantık bunlarla ilgilenmez. Mantığın ilgilendiği şey tutarlılıktır. Doğru düşünmeyle ilgilenir. Biyolojik ve psikolojik süreçlerle ilgilenmez. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Bir şeyin kendisi ve kendisinin olmayanı düşünülebilen her şeyi kapsar. Düşünme evreninin tamamını kapsadığı için bu iki seçenek dışında üçüncü bir seçeneğin var olmasının imkansız olduğunu söylüyoruz. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Bilimsel etkinliklerde zorunlu olarak mantık ilkeleri kullanılır. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Mantık argümanların yapısını inceler. Doğru düşünme sanatı veya doğru düşünme bilimi olarak anılır. Mantıksal çıkarımları sistematik olarak tümdengelim, tümevarım ve analojik akıl yürütme gibi akıl yürütme türleriyle ele alır ve geçerlilik gibi yönlerden inceler. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Klasik mantık, Aristoteles'in Organon külliyatına dayanır ve tercümelerle İslam dünyasına kadar uzanır. Mantığın ilk öğretmeni Aristoteles, ikinci öğretmeni Fârâbî'dir. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Bir insanın söylediği ya doğrudur ya da yanlıştır. Hz. Muhammed için de aynı şey geçerlidir. İnancı doğrultusunda söyledikleri ya doğrudur ya da yanlıştır. Her iki ihtimalde de canını tehlikeye attı, 23 yıl boyunca işkence, boykot, hicret ve savaşlara göğüs gererek bu yola girdi. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Gezegen kavramı yıldızları veya galaksileri kapsamaz. Kaplamı dardır. Ama gök cismi olma, bir yıldız etrafında dönme, küresel bir şekle sahip olma gibi özellikleri içine alır. İçlemi zengindir. İçlem zenginleştikçe kaplam daralır. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Gök cismi kavramı evrendeki tüm yıldızları, gezegenleri, asteroitleri ve galaksileri içine alır. Kaplamı geniştir. Ama sadece uzayda bulunan nesne olma özelliğini içerdiği için içlemi dardır. Kaplam ve içlem ters orantılıdır. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir İçlem ve kaplam ters orantılıdır. Kaplam arttıkça kavram daha çok nesneyi içine alır ve içlem azalır. Kavramın özellikleri arttıkça daha az nesneyi içine alır ve kaplam azalır. İçlem çoğaldıkça kaplam daralır ve kaplam arttıkça içlem azalır. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Kaplam terimine extension veya şümul da denir. Bir kavramın şemsiyesi altına giren tüm varlıkları, örnekleri, tanımına uyan her şeyi kaplam kavramıyla ifade ediyoruz. Kaplam, kavramın tanımına uyan, kavramın işaret ettiği tüm bireyler ve tüm nesneleri eksiksiz bir biçimde kapsar. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir İnsan önce kendinin farkına varır, sonra kendinden başka insanlar olduğunu öğrenir ve bu insanların kendiyle aynı olmadığı gerçeğiyle yüzleşir. Mantıksal açıdan özdeşlik ve çelişmezlik ilkeleri bu duruma işaret eder. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Bir kavramın kapsadığı, içine aldığı nesnelerin bütününe o kavramın kaplamı diyoruz. İçlem ve kaplam konusu mantığın en temel konularından biridir. İçlem ortak özelliklerin toplamı, kaplam işaret ettiği nesnelerin bütünüdür. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Tanrı her şeye güç yetiriyor, her şeyi biliyor ve iyilik sahibiyse kötülüğü engellemekte ya iyiliği eksik kalır ya da gücü yetmez ve kötülüğü engelleyemez ama kötülük insan özgürlüğünün mantıksal bir sonucuysa mantıksal tutarlılık için özgür iradeyi koruyarak kötülüğü engellemez. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Tüm akıllı telefonların gri olduğu yargısında bulunursam tümel, bazı akıllı telefonların gri olduğu yargısında bulunursam tikel bir önerme yazmış olurum ama burada tümel veya tikel olan şey akıllı telefon kavramı değil, önermenin ta kendisidir. Bir kavram tümel veya tikel olamaz. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Dedüksiyon bütünden parçaya gitmek zorunda değildir. Tümdengelim denmesinin nedeni bütünden parçaya gitmesidir ama tümden tüme geçmesi de mümkündür. 1. Bütün: Tüm insanlar maymundur. 2. Bütün: Tüm maymunlar sincaptır. Sonuç bütün: O hâlde tüm insanlar sincaptır. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Dedüksiyonun verdiği bilgi, öncüllerinde saklı olarak bulunur. Dedüktif akıl yürütmenin yeni bir bilgi vermek yerine öncüllerde örtük olarak bulunan bilgiyi açığa çıkaran doğasından ötürü onu bir denetleyici veya çözümleyici olarak konumlandırıyoruz. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Öncüllerin doğru kabul edilmesi durumunda sonucun zorunlu olarak çıktığı tek akıl yürütme türü dedüksiyondur. Dedüktif akıl yürütme mantıksal olarak geçerli kabul edilen tek akıl yürütme türüdür. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Mantıksal çıkarım türlerini temel olarak üç başlık altında inceleyebiliriz. Bunlar sırasıyla dedüksiyon, endüksiyon ve analojidir. Tümdengelim (dedüktif akıl yürütme), tümevarım (endüktif akıl yürütme) ve analojik akıl yürütme olarak da sıralayabiliriz. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Mantıksal çıkarım, yani akıl yürütme kurabilmek için en az iki önermeye ihtiyaç duyarız. Akıl yürütme bu iki önerme arasında kurulur, yani önermelerden biri diğerinin kanıtlayanı olur. Kanıtlayan önerme ve kanıtlanan önermenin olmadığı bir akıl yürütme kurulamaz. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Mantık önermenin kendisiyle ilgilenmez. Örneğin "Dikdörtgenin dört köşesi vardır. Dünya'nın şekli dikdörtgendir. O hâlde Dünya'nın dört köşesi vardır." gibi bir akıl yürütme mantıksal olarak geçerlidir ama elbette doğru değildir. Doğruluk ve geçerlilik birbirinden ayrı şeylerdir. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Doğruluk ve geçerlilik aynı şeymiş gibi düşünülebiliyor, aralarında ciddi bir fark var. Mantıkta içeriksel doğruluk, yani içeriğin doğruluğu ve akıl yürütmenin geçerliliği birbirinden ayrıdır. Gerçekle uyuşmayacak şekilde kurulmuş önermeler geçerli bir akıl yürütmede bulunabilir. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Öncüller, akıl yürütmede kanıt durumunda bulunur. Sonuç da öncüller de bir önermedir ve yargı bildirir. Sonuç, öncüllerden hareketle gerekçelendirilmiş önermedir. Mantık tam olarak bu noktada devreye giriyor, bu gerekçelendirmeyi denetliyor. Bu yönüyle mantık, denetleyicidir. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir En az iki önermeden birinden diğerini çıkarma işlemine akıl yürütme diyoruz. Akıl yürütmenin temel ögelerinden biri olan (gerekçe durumundaki önerme) öncül tek olmak zorunda değildir. Öncüller kanıt durumundadır ve bir akıl yürütmede birden fazla öncül bulunabilir. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Yanlış neden safsatası: yağmur istediğimde yağmıyor. O hâlde bulutlar beni duymuyor. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Bir düşünce kanıtlama konusu olabiliyorsa o düşünceye yargı deriz. Yargı bildiren cümle türüne ise önerme diyoruz. Önermeler doğru veya yanlış olabilirler ama klasik mantıkta aynı anda hem doğru hem de yanlış olmaları imkânsız kabul edilir. npub1c4j0eyejvtz9gy4e74y0et30sy8vtrlf9gjph7xhu9gr53kaegxq0m4aje habilozdemir Mantık ilkeleri tüm insanlar için geçerlidir. Türkçe konuşan bir insan için geçerli olduğu gibi İngilizce konuşan bir insan için de geçerlidir. "All humans are mortal", "tüm insanlar ölümlüdür" ya da "omnes homines mortales sunt" hangi dilde olursa olsun aynı anlama gelir.
